Тошкент, Ўзбекистон — Ўзбекистон Марказий банки мамлакатда нақд пул муомаласи ҳолатининг 2025-йилга оид шарҳини эълон қилди. Унда иқтисодиётнинг ушбу сегменти ривожидаги асосий тенденциялар батафсил таҳлил қилинган. Ҳисоботда иқтисодий фаоллик ошган шароитда нақд пулга бўлган талаб, банк тизими орқали нақд пул ҳаракати, шунингдек нақд ва нақдсиз тўловлар ўртасидаги нисбат динамикаси кўриб чиқилган.
Алоҳида эътибор аҳолининг банк карталаридан фойдаланиши, кассалар ва банкоматлар орқали нақд операциялар, хорижий валюта сотиб олиш ҳамда депозитлардан маблағ ечиб олишга қаратилган. Шунингдек, пул массасида нақд пул улуши ва нақд ресурсларни бошқариш чора-тадбирлари таҳлил қилинган. Умуман олганда, шарҳ мамлакатда пул муомаласи барқарор эканини ва иқтисодиёт эҳтиёжларига мос келаётганини, бир вақтнинг ўзида рақамли ва нақдсиз тўловлар улуши ўсишда давом этаётганини кўрсатади.
2025 йилда нақд пул муомаласини ташкил этишнинг асосий йўналишлари сифатида банклар орқали тушумлар ва тўловларни ҳисобга олган ҳолда иқтисодиётни етарли миқдорда нақд пул билан таъминлаш, банкнотлар сифатини яхшилаш ва эски намунадаги купюраларни қисқартириш, шунингдек банклар ўртасида нақд пулни қайта тақсимлашни либераллаштириш ва бу жараёнларда Марказий банк иштирокини босқичма-босқич камайтириш белгиланди.
Иқтисодий фаоллик жонланиши фонида банклар орқали нақд пул айланмаси сезиларли даражада ошди. Нақд ва терминал тўловларни ўз ичига олган умумий тушумлар ҳажми 1 075 трлн сўмни ташкил этиб, 2024 йилга нисбатан 28 фоизга кўпайди. Мобил иловалар орқали амалга оширилганларни ҳам қўшганда терминал тушумлари улуши 40 фоиздан 43 фоизга, савдо ва хизматлар соҳасида эса 44 фоиздан 48 фоизга ошди.
Банклар орқали нақд пул айланмаси 1 250 триллион сўмни ташкил этди: тушумлар 615 триллион сўмга, нақд пул ечиш 635 триллион сўмга етди, бу ўтган йилга нисбатан 24 фоизга кўп. Банкларга нақд пул тушумлари 114 трлн сўмга ошди, шундан 60 трлн сўми банк хизматларига, 25 трлн сўми савдо операцияларига, 16 трлн сўми эса пулли хизматларга тўғри келади. Кассалар ва банкоматлар орқали нақд пул берилиши 125 трлн сўмга кўпайди, жумладан банк карталаридан нақд пул ечиб олиш 54 трлн сўмга, хорижий валюта сотиб олиш 27 трлн сўмга, депозитлардан маблағ ечиш эса 18 трлн сўмга ўсди.
Банк карталарига тушумлар 1,4 баробарга ошиб, 279 трлн сўмни ташкил этди, бу аҳоли даромадларининг ошиши билан боғлиқ. Тушган ва берилган нақд пул ўртасидаги фарқ Марказий банк томонидан қўшимча маблағ чиқариш орқали қопланди ва муомалага 16,8 трлн сўм киритилди. 2026 йил 1 январь ҳолатига кўра пул массасида нақд пул улуши 18,1 фоизни ташкил этиб, ўтган йилга нисбатан 1,1 фоиз пунктга камайди.
Банкнотлар умумий сони 262 миллион донага ошиб, 2 445,7 миллион донага етди. 200 000 сўмлик банкнотлар улуши 23,4 фоиздан 28,5 фоизга ошган бўлса, 100 000 сўмлик банкнотлар улуши эски намунадаги купюралар муомаладан чиқарилиши туфайли 40,9 фоиздан 36,4 фоизга қисқарди. Аҳоли ва бизнес учун қулайлик яратиш мақсадида нақд пул тузилмасида майда номиналлар ва тангалар 1,1 фоизни, ўрта номиналлар 15,8 фоизни, йирик номиналлар эса 83,1 фоизни ташкил этди.
Эски банкнотларни янгиларига алмаштириш жараёни фаол олиб борилди. 5 000 сўмлик банкнотлар улуши 25 фоиздан 7 фоизга, 10 000 сўмликлар 24 фоиздан 5 фоизга, 50 000 сўмликлар 25 фоиздан 4 фоизга, 100 000 сўмликлар эса 18 фоиздан 3 фоизгача камайди.
Нақд пул ҳаракатини либераллаштириш ва уни қайта тақсимлашда Марказий банк иштирокини қисқартириш мақсадида «Электрон нақд пул» платформасидан фойдаланилди. 2025 йилда ушбу тизимдан 922 нафар фойдаланувчи фойдаланди, ойлик ўртача операциялар ҳажми 15 трлн сўмни ташкил этиб, нақд пул айланмасининг самарадорлиги ва шаффофлигини оширишга хизмат қилди.
